AFAZİ TERAPİSİNİN ETKİNLİĞİ

Afazide spontan iyileşme ilk 2 ayda daha fazla gerçekleşir. Buna karşın 6 ay ve daha sonra da düzelmelerin olduğu görülebiliyor. Spontan iyileşmeyi etkileyen faktörlerin arasında hasarın boyutu, yeri, etyolojisi, akut dönem afazinin tipi ve şiddeti (sözel anlama,işitsel anlama), hastalığın olduğu yaş, hastanın genel sağlığı (Kertes,1977) genel olarak bakıldığında tempora – parietal  bölgede olan hasarlarda iyileşme oranı düşüktür. Hemorajik stroklu hastalar başlangıç itibariyle iskemiklere oranla daha kötü bir tablo sergilemesi itibariyle daha belirgin bir düzelme gösterirler. Kural olarak genç hastaların ,ek medikal problemi olmayan vakaların prognozu daha iyidir. Spontan iyileşme sırasında afazi tablosu daha farklı düzeylere ulaşabilir.Günümüzdeki verilere göre spontan iyileşmenin yaptığı değişimle tedavinin yaptığı değişim birbirinden ayırd edilememektedir. Bir çok çalışmada spontan iyileşme sonrasına tedaviyi ertelemenin hasta gelişimi açısından anlamlı bir fark bulunamadığı belirlenmiştir.. Buna karşın bir çok klinisyen erken müdahalenin tedaviyi arttırdığını savunmaktadır.1996 yılında Holland  tüm ülkedeki rehabilitasyon merkezlerinden terapi programlarını değerlendirme verilerini alarak araştırma yapmış ve arkadaşlarıyla şu sonuca varmışla; terapi alan hastalar almayanlara göre olumlu, belirgin gelişmeler gösteriyor.

• Grup çalışmaları göstermiştir ki tedavi kazancı sol hemisfer hasarlı, tek atak lezyonlarında en yüksektir.
  
• Küçük grup veya tek denekli çalışmalarda  kronik afazili hastaların (spontan iyileşme sonrası) tedaviden fayda gösterdiği belirlenmiştir.
  
• Hastaların düzelmesi, fayda görmesi açısından en az 5-6 ay süresince sık aralıklarla terapi alması gerekiyor.
  
• Verilerde önce alıcı dilde  ve daha sonra konuşma üretimi daha sonra ifade edici dil becerilerinde en çok gelişme gözlenmektedir.
  
• Afazili hastanın yaşı, afazi şiddeti ve tipi terapi sonucunu  ne derece etkilediği belirgin değildir.
  
• Robe  tedaviye ancak akut fazda başlanıldığında terapi alanla terapi almayan arasında belirgin   daha doğru sonuçlar alınacağını belirtmiştir.
  
• Akut ve post akut hastalar içinde en az iki saat terapi alanlar almayanlara göre  çok daha fazla yarar görmektedir.
  
• Çok kötü durumda olan afazili hastalar bile konuşma terapisinden fayda görmektedir.

AFAZİ TERAPİSİ

Terapinin amacı hastanın nörolojik hasarı çerçevesinde iletişim becerilerini arttırmaktır. Afazik hastaların büyük çoğunluğun da hasar kalıcıdır. Bu bakımdan hasta tedavi amacı bir süre sonra dili iyileştirme amacından dile yönelik kompassasyona dönüştürülmelidir.

Afazili tiplerin düzelme paternlerini klinisyen bilmelidir. Örneğin Global afazi çoğunlukla kronik Broka afazisine dönüşür. Çok az afazik hastada işitsel becerilerde tam eksiklik ya da işitsel becerilerde tam yeterlik gözlenir.

 Temel olarak 4 tane afazi teorisi vardır.

1.STİMÜLASYON-FASİLİTASYON:

Bireyin kendi dilsel bilgiye ulaşımı bozulmuştur. Bu nedenle dilsel bilgiye ulaşım için çok fazla stimülasyon uygulanmalıdır. Bu yaklaşımın ana noktası tekrarlı yoğun duysal girdi (çoğunlukla işitsel) lerin çok fazla sağlanmasıdır.

2. DEBLOKİNG:

Bu yaklaşımda dilsel yolların hasarlanmış olduğunu kabul edilir ancak, hasarlanmış kanalların stimülasyonu yerine sağlam kalan dil sistemleri üzerine yoğunlaşır. Bu yaklaşım bozuk modalitedeki içindeki sağlam fonksiyonu tetiklemek için kullanılır. (Luria ,1978) Bu yaklaşım tek bir modelitedeki dil fonksiyonunun intrasistemik reorganizasyonunu içerebileceği gibi (sözel çıktıyı fasilite etmek için şarkı söylemenin kullanılması) veya bir modalitenin diğerini uyarması için intersistemik reorganizasyonu kullanmasını ( örn. işaret veya jestleri kullanarak sözel ifadenin arttırılmasını) içerir.

3. EDİMSEL KOŞULLAMA:

Yaklaşımın temel inanışı beyin hasarlanması dilsel bilgiye ulaşım yollarının bozulması yerine dilsel bilginin kaybolduğuna inanır. Tedavide kaybolmuş dil becerilerini pekiştireçlerle yeniden öğretme becerilerine dayanır. Edimsel koşullamadaki tedavi prosedürleri stimülasyon-fasilitasyon tekniklerine benzer ancak pekiştireçleri kullanması  bakımından bu yaklaşımdan ayrılır. Edimsel koşullama yaklaşımı klinik olarak sistemik dilsel davranışı şekillendirmek için pekiştireç kullanırken, diğer yaklaşım bozulmuş yolları fasilite etmek için yoğun tekrarlama kullanır(Leonard Lapoint, 1985).

4. FONKSİYONEL KOMPANSATUAR:

Bu yaklaşımda afazide dilsel bilginin kaybolduğuna inanır. Fakat terapideki hedef fonksiyonel ileişimi sağlamaktır. Hasta dile ait modaliteyi kullanırken  modelite yerine mesajın dinleyiciye ulaşması temel amaçtır (konuşma,jest,şarkı söyleme,yüz ifadesi,yazma çizim...) ASHA’nın FACS (İletişim becerilerinin fonksiyonel değerlendirilmesi)adlı testinden yararlanılmaktadır. Test içinde 43 iletişim davranışı var ve 4 temel alan olarak gruplanmıştır. Bu alanlar a.sosyal iletişim, b.temel ihtiyaçlar, c.okuma , yazma ve sayı kavrama, d.günlük planlama olarak yer almaktadır. Holland’ın afazi terapisinde uzun dönem fonksiyonel hedefleri.(1995)

1.      Acil durumlarda yardım isteyebilme (Örneğin 112’i arama)

2.      Tutumlarını ifade edebilme

3.      Basit ihtiyaçlarını belirtme(açlığını,susuzluğunu,yorgunluğunu ifade etme)

4.      Basit emirleri takip etme (Saatin alarmını kurabilme.)

5.      Sosyal ortam ve ilişkilere dönebilme (Afaziden öncesi durumundaki sosyal ilişkilerine dönebilme )

6.      Eylem, fikir, düşünce, anlamında bağımsız olabilme( bir fikri kabul etmeme, farkı söyleyebilme)

7.      Afazi öncesinde hoşlandığı aktivitelere  yeniden devam edebilme (torunlarıyla oynama)

8.      Bazı rutin sorumluluklarını alabilme(çiçek sulama, çöp dökme)

9.      Haberleri takip debilme (televizyondaki haberleri dinleme, gazete başlıklarını takip edebilme)

10.  Çok kısa periyodlarda da olsa afazi bozukluğundan bağımsız olarak hayatını idame ettirmesi ( bir konser yada spor müsabakasına gidebilme)

TERAPİ BAŞLATMAK VE SÜRDÜRMEK İÇİN GEREKLİ KURALLAR

            Aşağıdaki örnek program sözel ifadeyi arttırmak gerekli sınırlamaları içerir.

1.Sözel olmayan şekilde hastadan göstermesi, işaret etmesi istenir.

2. Tek kelimeli adlandırma (konfrantasyon, yanıtlayıcı)

3. Daha uzun yapılara geçilir.(sözce,sözcük öbeği)

4.Cümle düzeyine geçilir.

            Sözce sayısı terapide kritik özellik içerir. Ancak afazi terapisi basitce sözce sayısını arttırmaktan daha çok şey içerir.(Örn. hastanın bağımsızlığını desteklemek için terapist verdiği ipucu ,modelleme desteğini azaltabilir. Buna ek olarak terapi daha karmaşık bir dilsel yapıları da içerebilir.(Sözce uzunluğunu sağlarken dili literal dilden  daha figüratif formlara(espri, deyim...)doğru ilerlenir.) Tek sözcük düzeyindeki daha karmaşık yapı formlarında zıt kelimeler, eşanlamlı kelimeler gibi  kelimeler arası ilişkiler kurulur. Terapide doğruluk oranı yakalandıktan sonra sözce uzunluğu ve dilsel karmaşıklık arttırılmadan tepki hızı arttırılabilir.Tek denekli desenlerde karmaşık sentaktik yapılardan daha az karmaşık düzeye doğru cümleler yapılandırıldığında cümle üretiminin daha kolaylaşacağı belirtilmektedir.

AFAZİK AİLENİN HASTAYA YAKLAŞIMINA YÖNELİK ÖNERİLER

1. Konuşmaya başlamadan önce göz kontağı kur.
   
2. Yavaşça  ve normal ses şiddetinde ve vurgularla konuşun.
   
3. Mesajları kısa tutun.
   
4. Mesajları, konuşmayı jestler ve diğer yüz ifadeleri gibi sözel olmayan iletişimle birlikte verin.
   
5. Anlaşıldığınızdan emin olun.
   
6. Evet hayır soruları sorun ( anladın mı, tamam mı?).
   
7. Mesaji iletmek için her zaman yanınızda kağıt kalem olsun.
   
8. Hasta konuşmacılara arasında konuşma geçişlerine dikkat edilmelidir(hızlı  geçişler olmamalı)
   
9. Afazik kişinin yanıt vermesine zaman tanıyın.
   
10. Mesajı anlamadığınızda anlamış gibi yapmayın ve anlamadığınızı anlatın.

İpucu çeşitleri

1. Otomatik sıralamalar( haftanın günleri....)
   
2. Sözel çağrışım çiftleri( bıçak-ekmek)
   
3. Cümle tamamlama( We use a broom to sweep the________( floor.)
   
4. Deyimleri tamamlama
   
5. Alternatif kelimeler (zıt kelimeler,  anlamlı kelimeler)
   
6. Kafiyeli kelimeler
   
7. Fonemik ipuçları
   
8. İlk harfin hecenin ya da  cümlenin ilk kelimesinin yazılması
   
9. Kategori ipuçları
   
10. Parmaklarla havada harf yazımı
    
11. Jestsel ya da pandomim ipuçları
    
12. Nesne ve eylem özellikleri(  birkaç resim arasından hangi yavaş,,,hangisi keskin)

Manual of Aphasia and Aphasia Therapy

Nancy Helm-Estabrooks , Martin L. Albert  

Her türlü soru ve düşünceleriniz için buraya tıklayarak bizimle iletişime geçebilirsiniz.